100-lecie Króla Rogera
Jedno z największych i najmniej znanych arcydzieł operowych XX wieku
The Washington Post
Ta historia opowiada o konflikcie
między Apollinem i Dionizosem.
I to, przekładając na język
współczesny, jest konflikt
między ekstazą i kontrolą.
Mariusz Treliński, reżyser
19 czerwca 1926
w warszawskim
Teatrze Wielkim
odbyła się prapremiera Króla Rogera Karola Szymanowskiego. Już wtedy krytycy dostrzegali wyjątkowość nowego dzieła. Literatura operowa polska doczekała się dzieła, które na pewno będzie mówiło o Szymanowskim poza granicami Polski – pisał Henryk Opieński. Proroctwo to spełniło się w pełni. Dziś Król Roger należy do najczęściej wystawianych polskich oper i od dziesięcioleci obecny jest w repertuarach najważniejszych teatrów operowych świata.
Od Sycylii do opery
Geneza Króla Rogera sięga podróży Karola Szymanowskiego na Sycylię w latach 1911–1914. Bezpośredni kontakt
z kulturą śródziemnomorską, fascynacja antykiem, sztuką bizantyjską i filozofią stały się jednym z najważniejszych źródeł inspiracji kompozytora. Decydujące znaczenie miała również relacja z kuzynem Jarosławem Iwaszkiewiczem, który stał się współautorem libretta. Opera nie jest rekonstrukcją wydarzeń historycznych. Szymanowski
i Iwaszkiewicz stworzyli własną poetycką wizję, czerpiąc zarówno z antycznych Bachantek Eurypidesa, jak i estetyki modernizmu oraz Młodej Polski.
Recepcja prapremiery była niejednoznaczna
Krytycy podziwiali oryginalność dzieła, jego wyrafinowaną instrumentację oraz literacki poziom libretta, jednocześnie zarzucając mu ograniczoną akcję sceniczną i „oratoryjny” charakter.
Niemniej jednak dzieło od początku miało powodzenie u publiczności, która przyjęła je entuzjastycznie.
Prapremiera 19 czerwca 1926
Przygotowaniem prapremiery od strony muzycznej kierował ówczesny dyrektor Opery, Emil Młynarski. Reżyserii spektaklu podjął się Adolf Popławski, scenografię opracował Wincenty Drabik, a za przygotowanie chóru odpowiadał świeżo zatrudniony włoski dyrygent Dagobert Polzinetti. Układ taneczny stworzył Piotr Zajlich. W próbach aktywnie uczestniczył również Karol Szymanowski, udzielając śpiewakom wskazówek dotyczących interpretacji i wykonania partii. Wśród wykonawców głównych ról znaleźli się m.in. Eugeniusz Mossakowski jako Roger, Stanisława Korwin-Szymanowska, siostra kompozytora, w roli Roksany, Adam Dobosz jako Pasterz oraz Maurycy Janowski jako Edrisi.
Dziękujemy Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie za udostępnienie pamiątek pochodzących z Gabinetu Zbiorów Muzycznych.
Już w okresie międzywojennym opera doczekała się inscenizacji poza Polską, m.in. w Duisburgu i Pradze.
Po II wojnie światowej rozpoczął się jej międzynarodowy triumf.
Kolejne produkcje pojawiały się w Londynie, Paryżu, Palermo, Buenos Aires, Stuttgarcie, Sztokholmie czy Bregencji.
Dzięki temu Król Roger stał się jednym z najważniejszych ambasadorów polskiej kultury muzycznej na świecie.
Dzieło wielkich artystów
Mariusz Kwiecień, baryton
W ciągu stu lat opera przyciągała najwybitniejszych
wykonawców i twórców teatru muzycznego.
Tytułową rolę kreowali m.in. Andrzej Hiolski, Jerzy Artysz, Wojciech Drabowicz, Adam Kruszewski, Thomas Hampson, Mariusz Kwiecień,
Andrzej Dobber, Łukasz Goliński, a ostatnio także Szymon Mechliński.
Po dzieło sięgali także wybitni dyrygenci, wśród nich Simon Rattle, Antonio Pappano, Charles Mackerras, Kazushi Ono, Jacek Kaspszyk
i Łukasz Borowicz, a własne interpretacje proponowali
reżyserzy tacy jak Krzysztof Zanussi, David Pountney,
Kasper Holten, Mariusz Treliński czy Krzysztof Warlikowski.
Wciąż aktualne pytania
Siła Króla Rogera tkwi w jego wieloznaczności.
Opera może być odczytywana jako filozoficzna opowieść o konflikcie
między ładem a żywiołem, racjonalnością a instynktem,
ale także jako psychologiczne studium człowieka
konfrontującego się z własnymi pragnieniami i lękami.
To właśnie ta interpretacyjna otwartość sprawia,
że dzieło pozostaje żywe i inspirujące dla
kolejnych pokoleń artystów oraz publiczności.
W „Królu Rogerze” nie ma tak naprawdę łatwych partii.
Wymagania i wokalne, i aktorskie (…) są niezwykle wysokie.
Olga Pasiecznik, sopran
Sto lat później
W setną rocznicę prapremiery Król Roger pozostaje najważniejszym dziełem operowym
Karola Szymanowskiego i jednym z kamieni milowych kultury muzycznej.
Jak pisał niemiecki muzykolog Hans Heinz Stuckenschmidt, jest to utwór należący „nie tylko do najoryginalniejszych wytworów nowoczesnej sztuki operowej, ale i największych dzieł, jakie kiedykolwiek powstały w Polsce”.